HLA İLİŞKİLİ İLAÇ AŞIRI DUYARLILIK REAKSİYONLARI

Öz
İlaç reaksiyonları (İR) iki temel grupta sınıflandırılır. İlki, immünolojik mekanizma aracılı alerjik reaksiyonları; ikincisi, spesifik immünolojik mekanizmanın katılımı olmadan gelişen ilaç aşırı duyarlılık reaksiyonlarıdır (İADR). Morbidite ve mortalite prevalansı İADR’de yüksektir. Bu şiddetli reaksiyonların bazıları spesifik insan lokosit antijen (HLA) alelleri ile bağlantılıdır. Çünkü, HLA genleri genomun en yüksek oranda polimorfik lokuslarını barındırır. Dolayısıyla, İADR etyolojisinde farmakolojik doz etkisinden ziyade genetik yatkınlık farmokogenetik araştırmaların son dönem merak uyandıran alanlarından birini oluşturmaktadır. İADR ile spesifik HLA ilişkileri coğrafi bölgeler ve etnik gruplar arasında farklılık gösterebilir. Aynı populasyonun bireyleri arasında dahi HLA allellerine göre ilaç yanıtı ve duyarlılığı farklılık teşkil edebilir. Çok sayıda çalışma, spesifik HLA alellerinin İADR geliştirme riskini artırdığına dair kanıtlar sağlamıştır. Çünkü, ilaca yanıt veren T hücresi aktivasyonunda HLA, ilaçlar ve T hücresi reseptörleri arasındaki etkileşim HLA allellerine göre değişebilmektedir. Allel türüne göre, T hücresinin aktivasyonu, antijen ile etkileşimi doğurduğu immün cevap farklılığı doğuran en önemli moleküler sistemdir. Bu özellikler HLA allerinin İADR üzerinden farmakogenetik ilişkisini ortaya koyarken, farmakokinetik etki içinde HLA allel çeşitlerine göre ilacı hızlı metabolize eden veya hiç metabolize etmeden toksik yanıt geliştiren bireyler de olabilir. Bu doğrultuda, toplumlarda farmakogenomik ilişkilerin incelenmesi, HLA alleleri ile ilaç duyarlılığı için yeni verilerin keşfedilmesi, kanıt oranıyla bulunanların doğrulanması hem ilaç yararlanımı için sağlık kalitesi üzerinden hem de maliyet etkinliği üzerinden büyük fayda sağlayacaktır. İlaç kullanımından önce HLA kimliklendirmesi ile kişiye özel farmakolojik tedavi, gelişen toplumlarda güncel tedavi hedeflerinin başında gelmektedir. Bu derlemede, ilaç aşırı duyarlılık reaksiyonlarına yol açan modeller, en sık reaksiyon veren ilaçlar, ilişkili HLA alleleri ve izlenen klinik tablolar araştırılmıştır.
Anahtar Kelimeler: HLA, ilaç, aşırı duyarlılık reaksiyonları